Zeki Baştürk: Ömrünü Eğitime, Geleceğini Çocuklara Adadı

Köy Enstitüsü geleneğinden yetişen bir babanın oğlu olarak eğitim yolculuğuna çıkan Zeki Baştürk, Anadolu’nun farklı kentlerinde sürdürdüğü öğretmenlik ve yöneticilik hayatında binlerce öğrencinin yaşamına dokundu. Kırsaldaki çocukların eğitim hakkı, kız çocuklarının geleceği ve fırsat eşitliği için verdiği mücadeleyle iz bırakan Baştürk, yalnızca bir eğitimci değil, aynı zamanda Cumhuriyet’in aydınlanma idealini yaşamının merkezine koyan bir eğitim neferi oldu.
Eğitim, bazı insanlar için yalnızca bir meslek, bazıları içinse ömür boyu süren bir sorumluluktur. Zeki Baştürk’ün yaşam öyküsü, eğitimin bir insanın hayatını nasıl şekillendirebildiğini ve o insanın başkalarının hayatını değiştirmek için nasıl bir mücadele verebildiğini gösteren önemli örneklerden biri.
Köy Enstitüsü geleneğinin izlerini taşıyan bir ailede yetişen Baştürk, babası Akif Baştürk’ün okumaya ve öğrenmeye duyduğu tutkuyu çocukluk yıllarından itibaren benimsedi. İnegöl’ün Eymir Köyü’nde başlayan yaşamı, Arifiye İlköğretmen Okulu’ndan İstanbul Çapa Yüksek Öğretmen Okulu’na, oradan Anadolu’nun farklı kentlerindeki öğretmenlik görevlerine uzandı.
Bu yolculukta yalnızca kendi geleceğini kurmadı; eğitimden uzak kalma ihtimali bulunan çocukların hayatına dokunmayı, onları sanatla, bilimle ve kültürle buluşturmayı da temel görevlerinden biri olarak gördü.
HASAN ÂLİ YÜCEL’İN EĞİTİM MİRASINA SAYGIYLA
Zeki Baştürk’ün yaşam öyküsünü anlamak için Köy Enstitüleri’nin ortaya koyduğu eğitim anlayışını hatırlamak gerekiyor.
Bu yazının başlangıcında, 17 Aralık doğum günü vesilesiyle Köy Enstitüleri’nin kurucularından, 1938-1946 yılları arasında Milli Eğitim Bakanlığı görevini yürüten Hasan Âli Yücel’i saygıyla anmak gerekiyor. Çünkü Baştürk ailesinin eğitim hikâyesi, bu büyük eğitim hamlesinin Anadolu’da bıraktığı izlerle doğrudan bağlantılı.
Babası Akif Baştürk, Arifiye’de yetişen ilk eğitmenlerden biriydi. Köyün ilk okuyan insanlarından biri olan Akif Baştürk, eğitimin yalnızca okul sıralarında değil, yaşamın her alanında sürdürülebilecek bir aydınlanma mücadelesi olduğunu kendi hayatıyla gösterdi.
Zeki Baştürk’ün 1965 yılında babasıyla birlikte Arifiye İlköğretmen Okulu’na gitmek üzere çıktığı yolculuk, aslında bir mesleğin değil, kuşaktan kuşağa aktarılan bir idealin başlangıcıydı.
O günleri anlatırken yaşadığı heyecanı şu sözlerle dile getiriyor:
“Yıl 1965. Arifiye İlköğretmen Okulu yolculuğuna babamla çıktık. İlk kez büyük ve kalabalık kentleri görüyordum. Yalova’dan sonra ise ilk kez denizi gördüm. Köyümdeki göletlerden sonra deniz bana öylesine görkemli, öylesine uçsuz bucaksız görünmüştü ki anlatamam. Şaşkınlığımdan küçük dilimi yutacaktım.”
Küçük bir Anadolu köyünden başlayan bu yolculuk, yıllar içinde onu dünyanın farklı ülkelerine, farklı kültürlere ve uluslararası eğitim projelerine taşıyacaktı.
BABA MESLEĞİNDEN CUMHURİYET EĞİTİMİNE
Beş çocuklu bir ailenin en büyük çocuğu olarak dünyaya gelen Zeki Baştürk, eğitimle iç içe bir çocukluk geçirdi. Babasının kendi imkânlarıyla kazandığı bilgi ve birikim, onun eğitim hayatında en önemli rehber oldu.
Arifiye İlköğretmen Okulu’nda aldığı eğitimin ardından İstanbul Çapa Yüksek Öğretmen Okulu’na yönlendirilen Baştürk, edebiyat öğretmeni olarak yetişti.
Ancak o dönemin öğretmen yetiştirme anlayışı, yalnızca akademik bilgiyle sınırlı değildi. Öğrenciler tarım derslerinde fidan yetiştiriyor, müzik derslerinde mandolin çalıyor, atölyelerde ağaç, metal, kâğıt ve çamur işleriyle uğraşıyordu.
Baştürk, aldığı eğitimin kendisine kazandırdıklarını anlatırken uygulamalı eğitimin önemine özellikle dikkat çekiyor:
“Tarım dersimiz vardı ve fidan dikip yetiştirmekle sorumluyduk. Eğer fidanımız yeşermezse o dersten geçemezdik. Müzik dersinde mandolin çalıyorduk. Atölyelerimiz vardı. Ağaç işleri, metal işleri, kâğıt işleri ve çamur işleri. Her yıl ikişer ay atölyelerde eğitim alırdık. O zamanlarda yaptığım ağaçtan bir kutu hâlâ sağlamdır ve kullanırım. İyi ve uygulamacı bir eğitim aldık yani.”
Bugün eğitim sisteminde sıkça tartışılan uygulamalı öğrenme, üretim, sanat ve beceri eğitiminin yıllar önce öğretmen yetiştirme programlarının önemli bir parçası olduğunu anlatan bu sözler, geçmişin eğitim anlayışına ilişkin de önemli ipuçları veriyor.
ANADOLU’DAN BURSA’YA UZANAN ÖĞRETMENLİK YOLCULUĞU
Baştürk’ün meslek hayatı Rize’nin Pazar ilçesinde başladı. Dört yıl boyunca burada öğretmenlik yaptı. Ardından Bursa Anadolu Lisesi’nde görev aldı. Kısa süreli Bilecik görevinin ardından Bursa Tophane Endüstri Meslek Lisesi’ne geçti.
Öğretmenlik yıllarında onun için eğitim, öğrencinin yalnızca ders kitaplarındaki bilgileri öğrenmesinden ibaret değildi. Öğrencilerin sosyal, kültürel ve sanatsal yönden gelişmesini de en az akademik başarı kadar önemsiyordu.
Tiyatro, sanat galerileri ve konserler, eğitim anlayışının vazgeçilmez parçalarıydı. Etkinliklerin öğrencilerle birlikte kararlaştırılması ise demokrasi kültürünü okul yaşamının doğal bir parçası hâline getiriyordu.
Baştürk, öğrencilerin yaşayarak öğrenmesini savunduğu yaklaşımının yıllar sonra bile unutulmadığını şu örnekle anlatıyor:
“Şu an Amerika’da bir kolejde yöneticilik ve matematik öğretmenliği yapan öğrencim ve Brüksel’de çalışan bir öğrencim, ‘İlk kez sizinle tiyatroya gittim’ der.”
Bir öğretmenin öğrencisinin hafızasında bıraktığı izin, yıllar sonra bile nasıl canlı kalabildiğini gösteren bu sözler, Baştürk’ün eğitimciliğe bakışını özetliyor.
1989 yılında UNESCO Kardeş Okul Projesi kapsamında Almanya’nın Kulmbach kentine öğrenci götürmesi de onun eğitim hayatındaki önemli deneyimlerden biri oldu.
Tophane Endüstri Meslek Lisesi’nde müdür yardımcısı olarak görev yapan Taner Özer ile birlikte bir grup öğrenciyi Almanya’ya götüren Baştürk, bu ziyaretlerin zaman içinde uluslararası dostluklara dönüştüğünü belirtiyor.
İlk ziyaretinde kendisini ağırlayan ailenin evin farklı noktalarına “Hoş geldin Zeki” yazıları asması ise hafızasında unutulmaz bir anı olarak yerini koruyor.
YÖNETİCİLİKTE HEDEFİ: EĞİTİMDE FIRSAT EŞİTLİĞİ
Öğretmenlik deneyiminin ardından ilçe millî eğitim müdürlüğü görevine getirilen Zeki Baştürk, yöneticilik döneminde de eğitim sisteminin ihtiyaçlarına sahadan bakmayı tercih etti.
2003 yılında emekliye ayrılıncaya kadar sürdürdüğü görevlerinde, özellikle fırsat eşitliği, okul öncesi eğitim, özel yetenekli çocukların desteklenmesi ve öğrencilerin yönetime katılımı konularına ağırlık verdi.
Bu dönemde hayata geçirilen çalışmalar arasında Bilim ve Sanat Merkezi’nin kurulması, eğitilebilir çocuklara yönelik eğitim kurumlarının geliştirilmesi, öğrenci meclislerinin oluşturulması ve okul öncesi eğitim hazırlık sınıflarının yaygınlaştırılması yer aldı.
Yıldırım’da okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılması konusunda önemli çalışmalar yürüttüklerini belirten Baştürk, ilçenin kendi döneminde ülke çapında ilk sıralara yükseldiğini ifade ediyor.
Üniversite sınavlarına hazırlanan gençlerin ekonomik imkânsızlıklar nedeniyle eğitim desteğinden mahrum kalmaması için de önemli bir çalışma yürüttü.
Yaklaşık 400 öğrenci ve gönüllü öğretmenin katılımıyla üniversiteye hazırlık kursları açıldı. Böylece imkânı sınırlı öğrencilerin de üniversite sınavlarına hazırlanabilmesi için destek sağlandı.
Dikkat çeken bir diğer çalışma ise e-okul sisteminin henüz internet altyapısının bulunmadığı dönemde öğretmenlerin özverili çalışmalarıyla hayata geçirilmesi oldu.
Bu girişim, eğitim yönetiminde teknolojiden yararlanma düşüncesinin henüz yaygınlaşmadığı yıllarda ortaya konulan önemli bir çabaydı.
KÖYÜN EKONOMİSİNDEN TOPLUMSAL DEĞİŞİME: TÜTÜN VE İPEKBÖCEKÇİLİĞİ
Zeki Baştürk’ün anlatıları yalnızca eğitim hayatıyla sınırlı değil. Çocukluk yıllarından hatırladığı köy yaşamı, Anadolu’nun üretim kültürünü ve Bursa’nın ekonomik geçmişini de gözler önüne seriyor.
Eymir Köyü’nde tütün yetiştiriciliği ve ipekböcekçiliği, ailelerin yaşamında önemli bir yere sahipti.
Tütün üretiminin aylar süren zahmetli bir süreç olduğunu anlatan Baştürk, fide yetiştirilmesinden dikime, kırmadan satışa kadar uzanan emeği ayrıntılarıyla hatırlıyor.
İpekböcekçiliği ise onun çocukluk hafızasında çok daha özel bir yere sahip.
Koza Han’dan alınan küçük bir kutu tohumla başlayan üretim sürecinde dut yaprakları, ipekböceklerinin beslenmesi için özenle hazırlanırdı. Böcekler büyüdükçe evlerin bazı bölümleri üretim alanına dönüştürülürdü.
Baştürk, bu üretim kültürünün zaman içinde nasıl gerilediğini Bursa üzerinden verdiği çarpıcı bir örnekle anlatıyor:
“Çocukluğumda önceleri Koza Han’a satışa geldiğimizde Hüsnü Güzel’de bir hafta ailece tatil yapabilirdik. Çok güzel geliri vardı. Sonra sadece Bursa’da İskender yer olduk. Sonra sadece babam gelmeye başladı ve gelirken birer tane simit getirir oldu.”
Bu sözler, yalnızca bir aile hatırası değil; Bursa’nın ipekböcekçiliği ekonomisinin zaman içinde yaşadığı gerilemenin de insani bir özeti.
Tütün üretiminde de benzer bir değişim yaşandığını belirten Baştürk, bir zamanlar köylülerin emekleriyle traktör alabildiğini, ilerleyen yıllarda ise aynı emeğin karşılığını almakta zorlandıklarını ifade ediyor.
KIR ÇİÇEKLERİ: KIRSALDAKİ KIZ ÇOCUKLARINA AÇILAN UMUT KAPISI
Zeki Baştürk’ün eğitim alanındaki çalışmalarının en anlamlı duraklarından biri de Çağdaş Eğitim Kooperatifi bünyesinde yaklaşık 15 yıl boyunca yürüttüğü çalışmalar oldu.
Özellikle Kır Çiçekleri Projesi, kırsal bölgelerde yaşayan kız çocuklarının eğitim hayatına devam edebilmesi açısından önemli bir sosyal sorumluluk girişimi olarak öne çıktı.
Projenin temelinde, eğitim imkânlarına ulaşmakta zorlanan kız çocuklarına destek olmak, onların yaşam alanlarını genişletmek ve toplumsal hayatta daha güçlü yer edinmelerini sağlamak vardı.
Baştürk’ün anlattığı bir anı, projenin yalnızca eğitim desteği sunmadığını, aynı zamanda toplumsal alışkanlıkların değişmesine de katkı sağladığını gösteriyor.
Bir hafta boyunca kooperatif bünyesinde eğitim gören kız çocuklarından birinin köyünü ziyaret ettiklerinde annesinin söyledikleri, projenin anlamını ortaya koyuyordu:
“Bizim köyde, kadınların kızların kahvelerin önünden geçmeleri çok hoş karşılanmaz. Kızım ise ilk haftadan sonra eve geldiğinde benim elimden tuttu ve kahvenin önünden geçtik.”
Bir kız çocuğunun annesinin elinden tutarak köy kahvesinin önünden geçmesi, ilk bakışta küçük bir olay gibi görünebilir. Ancak bu hikâyenin arkasında eğitimle değişen özgüven, toplumsal kabullere karşı gelişen cesaret ve kız çocuklarının kendi hayatları üzerinde söz sahibi olma mücadelesi bulunuyor.
Kır Çiçekleri’nin asıl başarısı da tam burada ortaya çıkıyor: Bir çocuğun eğitimine destek olmakla kalmayıp onun ailesine ve yaşadığı çevreye de dokunabilmek.
EMEKLİLİK DEĞİL, YENİ BİR ÜRETİM DÖNEMİ
2003 yılında resmen emekliye ayrılan Zeki Baştürk için çalışma hayatı sona ermedi. Eğitim kurumlarındaki görevleri bitse de kültür, sanat, edebiyat ve sivil toplum faaliyetleri yaşamının merkezinde kalmaya devam etti.
Müziğe duyduğu ilgi nedeniyle mandolin ve bağlama çalan Baştürk, bugün 12 derneğin üyesi olduğunu, bunların bir bölümünün kuruluşunda da görev aldığını belirtiyor.
Yazmayı, gezmeyi, edebiyatı ve Bursa’daki kültür-sanat etkinliklerini takip etmeyi sürdürüyor.
Üstelik eğitimci kimliğini kitaplarına da taşıyor.
“Eğitime Adanmış Yaşamdan Yansımalar”, “Çocuklara Öyküler”, “Her Telden” ve “Kır Çiçekleri” adlı eserleri, onun yıllar içinde biriktirdiği düşüncelerin, anıların ve toplumsal gözlemlerinin yazılı izleri olarak okurlarla buluştu.
İLK ÖĞRETMENİ BABASI AKİF BAŞTÜRK
Zeki Baştürk’ün hayat hikâyesinde en özel yere sahip isim hiç kuşkusuz babası Akif Baştürk.
Okula gitmeden kendi kendini yetiştiren Akif Baştürk, çocukluğunda davar çobanlığı yaparken mağaralara bıraktığı defter ve kalemlerle yazmayı öğrendi. Askerlik dönüşünde altı ay Köy Enstitüsü eğitimi aldıktan sonra köyünde eğitmen olarak görev yaptı.
Ancak onun oğluna bıraktığı en büyük miras yalnızca eğitim görmesini sağlamak değildi. Okuma alışkanlığı kazandırmak, düşünmeyi öğretmek ve merak duygusunu canlı tutmaktı.
Zeki Baştürk, babasının çocukluğundaki rolünü şu sözlerle anlatıyor:
“Çocukluğumda kırlarda oğlak ve kuzu otlatırken her akşamüstü, ikindiden sonra elinde bir kitapla yanıma gelirdi. Bana kitabı verir, okumamı isterdi. Ben kitabı bitirdikten sonra kitabı özetletir, kitapla ilgili sorular yöneltir, görüşlerimi alırdı.”
Akif Baştürk yalnızca okumaya değil, üretime de büyük önem veriyordu. Fidan aşılamada, tütün yetiştirmede, ipekböcekçiliğinde ve bağcılıkta en iyi ürünü yetiştirmek için çaba gösteriyordu. Ud çalan, kendisini sürekli geliştiren ve çevresine örnek olan bir insandı.
Zeki Baştürk’ün bugün sahip olduğu eğitim anlayışının temelleri, işte bu köyde, babasının elindeki kitaplarla atıldı.
BİR ÖĞRETMENDEN DAHA FAZLASI: BİR AYDINLANMA MÜCADELESİ
Zeki Baştürk’ün yaşam öyküsü, Türkiye’nin eğitim tarihindeki önemli bir gerçeği yeniden hatırlatıyor: Eğitim yalnızca okul binaları, ders programları ve sınavlardan ibaret değildir.
Eğitim; köydeki bir çocuğun dünyayı tanıması, bir kız çocuğunun toplumsal sınırları aşması, ekonomik imkânsızlık içindeki bir gencin üniversiteye hazırlanabilmesi ve bir öğrencinin ilk kez tiyatro salonuyla tanışabilmesidir.
Köy Enstitüsü geleneğinin yetiştirdiği Akif Baştürk’ten aldığı eğitim meşalesini kendi öğrencilerine taşıyan Zeki Baştürk, meslek yaşamı boyunca bu anlayışın temsilcilerinden biri oldu.
Bugün öğretmen adaylarına ve eğitim camiasına aktarılabilecek en önemli mesajlardan biri de onun yaşamında saklı: İyi bir öğretmen yalnızca bilgi aktaran değil, öğrencisinin hayatında yeni kapılar açan insandır.
Yazımı, Zeki Baştürk ile gerçekleştirdiğim bu değerli sohbet için kendisine teşekkür ederek tamamlıyorum.
Orhan Veli Kanık’ın Yol Türküleri şiirinde Arifiye için söylediği dizeler ise bu hikâyeye çok yakışıyor:
“Arifiye! Şoför durdu. Enstitü Mektebi, dedi. Süleyman Edip Bey, müdürün adı. Bir yol da burada duralım; Ellerinde nasır, yüzlerinde nur, Yarına ümitle yürüyenlere Bir selam uçuralım…”
Bugün o selamı, Zeki Baştürk şahsında Köy Enstitüsü geleneğinin aydın insanlarına, eğitim emekçilerine ve özellikle de babası Akif Baştürk’e gönderiyoruz.
Çünkü bazı insanlar emekli olur ama yetiştirdikleri öğrencilerde, değiştirdikleri hayatlarda ve bıraktıkları eserlerde yaşamaya devam eder.
Zeki Baştürk’ün öyküsü, eğitime adanmış bir ömrün ve kuşaktan kuşağa taşınan aydınlanma idealinin öyküsüdür.
