Prof. Dr. Necmi Gürsakal’dan Yapay Zekâ ve Mahremiyet Uyarısı…

Apple’ın İsrailli yapay zekâ girişimi Q.ai’yi satın alması, teknolojinin insan konuşmasını yalnızca ses üzerinden değil, yüz ve çene hareketleri üzerinden de algılayabileceği yeni bir dönemin kapısını aralarken, konu mahremiyet tartışmalarını da beraberinde getirdi. Prof. Dr. Necmi Gürsakal’ın gündeme taşıdığı değerlendirmeler ise “Sessiz konuşma” teknolojisinin gelecekte kişisel gizlilik açısından ne anlama gelebileceği sorusunu yeniden gündeme getirdi.

Apple, Ocak 2026’da İsrail merkezli yapay zekâ girişimi Q.ai’yi satın aldığını açıkladı. Satın almanın mali şartları Apple tarafından kamuoyuna açıklanmadı. Ancak Financial Times başta olmak üzere çeşitli kaynaklarda anlaşmanın 2 milyar dolara yakın olduğu bildirildi. Bazı kaynaklarda ise rakam yaklaşık 1,5 milyar dolar seviyesinde tahmin edildi. Bu değerleme gerçekleştiyse, satın alma Apple’ın Beats’in ardından gerçekleştirdiği en büyük anlaşmalarından biri konumunda bulunuyor.

Q.ai’nin geliştirdiği teknoloji ise satın almanın mali boyutundan çok, insan ile teknoloji arasındaki iletişimin geleceği açısından dikkat çekiyor.

Q.ai ne geliştiriyor?

2022 yılında kurulan Q.ai, görüntüleme teknolojileri ve makine öğrenmesini bir araya getirerek özellikle fısıltılı konuşmanın anlaşılması, gürültülü ortamlarda sesin iyileştirilmesi ve yüz kaslarındaki çok küçük hareketlerin algılanması üzerine çalışmalar yürütüyordu.

Şirketin patent başvurularına ilişkin haberlerde, teknolojinin yüz derisi, yanak ve çene bölgesindeki mikro hareketleri optik sensörlerle algılayarak, kişinin ses çıkarmadan gerçekleştirdiği konuşma hareketlerini kelime veya komutlara dönüştürebileceği belirtiliyor. Bu teknoloji, gelecekte kulaklıklar, akıllı gözlükler ve diğer giyilebilir cihazlarla birlikte kullanılabilecek bir iletişim altyapısının parçası olarak değerlendiriliyor.

Apple da satın alma duyurusunda Q.ai’nin cihazların fısıltılı konuşmayı anlamasına ve zorlu ses ortamlarında ses işlemeye yönelik makine öğrenmesi uygulamaları üzerinde çalıştığını açıkladı. Apple, teknolojinin gelecekte hangi ürünlerde ve nasıl kullanılacağını ise ayrıntılı olarak açıklamadı.

Asıl tartışma: İnsan konuşmadan önce teknoloji neyi algılayabilir?

Tam da bu noktada konu yalnızca teknoloji ve inovasyon olmaktan çıkıp mahremiyet alanına giriyor.

İnsan konuştuğunda normalde iletişim sürecinin görünür ve duyulabilir bir sonucu bulunuyor: Kelimeler ağızdan çıkıyor, ses mikrofona ulaşıyor ve karşı taraf tarafından duyuluyor.

Ancak sessiz konuşma teknolojileri bu modeli değiştirme potansiyeline sahip.

Kişi ses çıkarmadan kelimeleri dudaklarıyla şekillendirdiğinde ya da konuşma sırasında yüz ve çene bölgesinde meydana gelen çok küçük hareketler oluştuğunda, bunların sensörler tarafından algılanıp yapay zekâ modelleriyle yorumlanabilmesi yeni bir iletişim biçiminin önünü açabilir.

Bu durum özellikle gelecekte “Ben ne söyledim?” sorusunun yanına “Ben gerçekten neyi paylaşmayı seçtim?” sorusunu ekliyor.

Çünkü teknoloji geliştikçe, insanın iletişim davranışının yalnızca sesli konuşmadan ibaret olmadığı daha açık hale geliyor.

“Düşünce okuma” mı?

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.

Bugünkü kamuya açık bilgiler, Q.ai teknolojisinin doğrudan insan beynindeki düşünceleri okuyabildiğini göstermiyor. Q.ai hakkında yayımlanan haberler ve patentlere ilişkin incelemeler daha çok yüzdeki mikro hareketlerin ve sessiz/fısıltılı konuşmanın çözümlenmesi üzerine.

Dolayısıyla “yapay zekâ artık insanların düşüncelerini okuyor” demek, mevcut teknoloji açısından fazla ileri bir yorum olur.

Ancak mahremiyet tartışmasının önemi de tam burada ortaya çıkıyor.

Çünkü teknoloji ilerledikçe, düşünce, konuşma hazırlığı, dudak hareketi, sessiz konuşma ve gerçekten sesli olarak ifade edilmiş sözler arasındaki sınırlar daha fazla teknolojik ölçümün konusu haline gelebilir.

Bugün “sessiz konuşma” olarak görülen bir teknoloji, yarın çok daha hassas biyometrik sinyalleri analiz edebilen sistemlerin başlangıç noktası olabilir mi?

Asıl tartışılması gereken soru belki de bu.

Siri ile konuşmadan iletişim dönemi mi başlıyor?

Apple’ın Q.ai’ye ilgisinin en önemli nedenlerinden biri de bu teknolojinin şirketin gelecekteki cihaz ekosistemine sağlayabileceği katkı olabilir.

Q.ai’nin teknolojisinin, Apple’ın AirPods, Vision Pro, akıllı gözlükler ve Siri gibi ürün ve hizmetleriyle birlikte kullanılabileceği değerlendiriliyor. Böyle bir teknoloji, kullanıcının yüksek sesle konuşmak zorunda kalmadan cihazlarına komut vermesini mümkün hale getirebilir.

Örneğin kalabalık bir ortamda yüksek sesle konuşmadan bir asistana komut vermek, toplantıda telefonu çıkarmadan işlem yapmak veya yalnızca dudak hareketleriyle bir cihazı kontrol etmek mümkün hale gelebilir.

Bu açıdan bakıldığında teknoloji son derece kullanışlı.

Ancak aynı teknolojinin kötüye kullanım ihtimali de aynı derecede önemli.

Kullanıcı neyi paylaşacağına kendisi karar verebilecek mi?

Mahremiyet tartışmasının merkezinde aslında çok basit bir soru bulunuyor:

Bir insanın yüz hareketlerinden elde edilen bilgi kime aittir?

Ses kaydında bile kullanıcı çoğu zaman ne söylediğini bilir. Mikrofonun açık olduğunu bilir ve konuşmasının kayda alınabileceğini öngörebilir.

Fakat yüz ve kas hareketlerinin sürekli olarak algılandığı bir sistemde durum daha karmaşık hale gelebilir.

Bir cihazın yalnızca konuşmayı değil, konuşmaya eşlik eden fiziksel sinyalleri de analiz edebilmesi; gelecekte “hangi verinin toplandığı”, “hangi verinin işlendiği”, “ne kadar süre saklandığı” ve “bu verinin başka amaçlarla kullanılıp kullanılamayacağı” sorularını kritik hale getirecek.

Üstelik bu veriler sıradan kullanıcı verileri değil, kişinin biyometrik ve davranışsal özellikleriyle bağlantılı olabilecek son derece hassas bilgiler olabilir.

“Gizlilik mi? Onun ruhuna zaten çoktan Fatiha okundu”

Prof. Dr. Necmi Gürsakal’ın konuya ilişkin değerlendirmesinin dikkat çeken tarafı da tam olarak bu noktada ortaya çıkıyor.

Gürsakal’ın yaklaşımı, teknolojinin yalnızca “ne kadar ileri gittiği” üzerinden değil, insanın mahremiyet alanının teknoloji karşısında nasıl korunacağı üzerinden okunabilir.

Çünkü yapay zekâ artık yalnızca insanların söylediklerini analiz etmiyor.

Giderek daha fazla sistem; yüz ifadelerini, ses tonunu, bakışları, beden hareketlerini ve diğer biyometrik göstergeleri anlamlandırmaya çalışıyor.

Q.ai örneği ise bu dönüşümün yeni bir boyutunu gösteriyor:

Ses olmadan iletişim.

Bir başka ifadeyle teknoloji, insanın cihazlarla konuşması için ses çıkarmasını bile gereksiz hale getirebilir.

Bu durum hayatı kolaylaştırabilir.

Engelli bireyler açısından önemli erişilebilirlik imkanları sağlayabilir.

Gürültülü ortamlarda iletişimi kolaylaştırabilir.

Akıllı cihazlarla daha doğal ve kişisel bir etkileşim kurulmasını sağlayabilir.

Ancak aynı anda çok temel bir soruyu da beraberinde getirir:

Teknoloji insanın söylemediği şeyi anlamaya ne kadar yaklaşırsa, mahremiyet alanı ne kadar daralır?

Teknoloji ilerliyor, hukuk yetişebilecek mi?

Bugün yapay zekâ teknolojilerinin gelişim hızı, hukuki ve etik düzenlemelerin hızını büyük ölçüde geride bırakıyor.

Ses kayıtları, yüz tanıma, duygu analizi, davranış tahmini ve biyometrik veri işleme gibi teknolojiler zaten uzun süredir tartışılıyor.

Sessiz konuşma teknolojileri ise bu tartışmanın üzerine yeni bir katman ekliyor.

Çünkü gelecekte bir cihazın yalnızca “Ne söyledin?” sorusuna değil, “Nasıl söyledin?”, “Söylemeye çalıştın mı?”, “Konuşmadan önce ne yaptın?” gibi çok daha karmaşık sorulara cevap vermeye çalışması ihtimal dahilinde.

İşte bu noktada teknolojik gelişmenin yanında güçlü veri koruma kuralları, açık kullanıcı rızası, şeffaflık ve cihazların hangi verileri hangi amaçla işlediğinin anlaşılır biçimde açıklanması hayati önem taşıyor.

Apple’ın Q.ai hamlesi neden önemli?

Apple’ın Q.ai satın alması yalnızca bir şirket satın alma işlemi olarak görülmeyebilir.

Q.ai’nin kurucu ortağı Aviad Maizels’in daha önce Apple tarafından satın alınan PrimeSense’in de kurucuları arasında yer alması ayrıca dikkat çekiyor. Apple’ın 2013 yılında satın aldığı PrimeSense’in 3D algılama teknolojisi, yıllar içinde Apple’ın yüz tanıma altyapısının gelişiminde önemli bir rol oynadı.

Şimdi ise aynı girişimci, bu kez insanın konuşmasını ve yüz hareketlerini algılayan yeni bir teknolojiyle Apple bünyesine katılıyor.

Bu nedenle Q.ai anlaşması, Apple’ın insan-makine etkileşiminin geleceğine yaptığı stratejik yatırımlardan biri olarak değerlendiriliyor.

Fakat teknolojinin nereye kadar ilerleyeceği kadar, bu teknolojinin hangi sınırlar içerisinde kullanılacağı da önem taşıyor.

Çünkü mesele artık yalnızca “Cihaz beni anlayabilecek mi?” sorusu değil.

Asıl mesele şu:

Cihaz beni ne kadar anlayabilecek ve ben onun neyi anlamasına izin vereceğim?

Belki de geleceğin en büyük teknoloji tartışmalarından biri burada başlayacak.

Ve Prof. Dr. Necmi Gürsakal’ın ironik ifadesiyle sorarsak:

“Gizlilik mi?”

Teknoloji bu hızla ilerlemeye devam ederse, mahremiyet konusunda hepimizin yeniden düşünmesi gereken çok şey olacak.

Onun ruhuna Fatiha mı okundu, yoksa henüz kurtarılacak bir mahremiyet alanı var mı?