GAZETE & TEMEL GAZETECİLİK…

Köşe yazarımız İrahim Sanalp makalesinde;

Dünyada ve Türkiye’de araçsal eğitimden iletişim eğitimine bir geçiş vardır. Makineleşme ve kentleşme, gazetenin toplumsal ve teknolojik bir kurum olarak: toplum içinde yerini almasını belirtir.

Haber yapmada, insanın ilgisini çekme ilkesi benimsendi. Magazinleşme olgusu, kitle gazetesinde ağırlık kazandı. Gazetecilik bir meslektir. Gazete ise, toplumsal bir kurum olarak toplumun içinde yerini alır.

Matbaa-baskı makinesi, Rönesans ve Reform ile birlikte Avrupa’ya yön verdi. Bilgisayar, topluma yeni bir görünüm kazandırdı. Çağdaş insan, okur-yazar ve bilgisayar bilen olur. Kitle iletişim araçları içinde, bilgisayardan en çok yararlanan kuruluş gazetedir.

Gutenberg’in değişebilir harfleri kullanmak için yaptığı baskı makinesiyle kitap basımı yaygınlaştı. Rönesans ve Reform hareketleri, düşünce alanında pek çok yeni gelişmeleri, beraberinde getirdi.

Dış haber, ticaret ve gemicilik haberleri yayınlandı. Amerikan Bağımsızlık Savaşı ve Fransız Devrimi ile siyasal haberler yayınlanmaya başladı. Sanayi devrimiyle birlikte toplumsal, mali ve kültürel sorunlar: gazetelerde işlendi.

Sanayi devriminin ve gelişen teknolojilerin katkısıyla kâğıt üretimi ve baskıda yenilikler görüldü. Yeniliklerle ucuza maliyet elde edildi. Ucuza satılan gazete ile kitleye dönük gazetecilik yapıldı. Gazetelerin bir kısmı magazinleşti. Bir kısmı haber ve fikir gazetesi niteliği kazandı. Gazete, toplum içinde çeşitli işlevi olan bir toplumsal kurumdur.

Gazetecilikte birinci devrim, yazı olmuştur. İkinci devrim, basımevi olmuştur. Üçüncü devrim, bilgisayarın kullanılması olmuştur. Böylece kâğıtsız gazete tartışması başladı.

Isırılmış elmayı simge olarak kullanan Apple bilgisayarı, tıpkı Hazreti Havva’nın elma yiyerek cennetten kovuluşunu ve Newton’un başına elma ağacından bir elma düşmesiyle yerçekimini kanıtlaması gibi, bir benzerlik taşıyor.

Haber yapma, kendilerine ulaşan bilgileri değerlendirme, hüküm verme ve seçme işlemlerinden sonra gerçekleşir. Gazeteler, herkesin gazetesi olmak zorundadır. Veri gazeteciliği, toplumda yolsuzlukların ortaya çıkması bakımından önemlidir.

Gazete, ticari kapitalizm ürünü olan bir kitle iletişim aracıdır. Toplumsal bir kurum ve ticari işletme olarak var olur.

Osmanlı Devleti’nde ilk gazeteler Fransızca olarak yabancılar tarafından çıkarıldı. Türkçe ilk gazeteyi devlet çıkardı.

Gazetecilik, haber malzemesi sayılan bilgilerin toplanmasını, düzenlenmesini ve dağıtılmasını içeren bir işlemdir. Gazeteci ise, erişmek istediği kitle için en önemli diye nitelediği bilgiyi toplayarak haber yapan ve okuyucuyu düşünmeye sevk edendir.

Gazeteciliğin temel ilkelerinden biri, haber ve yorum arasında belirgin bir ayrımın çizilmesidir. Haber, gerçeklere ve verilere dayalı bilgilendirme olur. Yorum ise, düşünceyi, inançları, kişisel yargıları içerir. Yorum, sübjektif olur. Gazeteler yoluyla toplumda kamuoyu oluşturulur.

Kitle iletişim araçları, kitleleri iletişim ağıyla birbirine bağlar. Haberleri, toplumsal bir olgu şeklinde değerlendirmek anlamlıdır.

Kitap adı: Temel Gazetecilik. Yazarı: Oya Tokgöz. Türü: Gazetecilik bilgisi. Sayfa sayısı: 414.

Dünyada ve Türkiye’de araçsal eğitimden iletişim eğitimine doğru bir geçiş vardır.

Kapitalist ekonominin temel bileşkelerinden endüstrileşme, makineleşme, kentleşme: 19. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren gazetenin toplumsal ve teknolojik kurum olarak toplum içinde yerini almasını belirledi.

Haber yapmada insanın ilgisini çekme ilkesi benimsendi. Magazinleşme olgusu, kitle gazetesinde ağırlık kazanmaya yöneldi. Gazetecilik bir meslek, gazete ise toplumsal bir kurum olarak toplumun içinde yerini aldı.

Zaman ve mekân içinde medya ürünlerinin ömrünü uzatmanın bir yolu, dikey olduğu kadar yatay birleşmelerdir. Medya bağlantılı işlerde ortak olma, yani aynı etkinlik alanındaki şirketlerin birleşmesi ise yatay birleşmenin tanımıyla uyuşmaktadır.

Çapraz tekelleşme, önceleri tek bir medya çerçevesinde etkin olan kuruluşların başka alanlara el atmasıdır. Günlük basın, dergiler, kitap yayın alanlarından, radyo, televizyon, video yayıncılığını kapsar bir şekilde dönüşerek, çeşitli medyanın bir elde birikimi, çapraz tekelleşmenin oluşumunu belirler. Çapraz tekelleşme, medyada tekelleşmenin yerel ve ulusal düzeyde ulaştığı son aşama olarak karşımıza çıkar.

Matbaa-baskı makinesi, Rönesans ile birlikte Avrupa’ya yön verdi. Bilgisayar topluma yeni bir görünüm kazandırdı. Çağdaş insan, okur-yazar ve bilgisayar bilen olur. Kitle iletişim araçları içinde, bilgisayardan en çok yararlanan gazetedir.

Gutenberg’in değişebilir harfleri kullanmak için yaptığı baskı makinesiyle Avrupa’da kitap basımı yaygınlaştı. Rönesans, Reform hareketleri, düşünce alanında pek çok yeni gelişmeleri: beraberinde getirdi.

Dış haber, ticaret ve gemicilik haberleri yayınlandı. Amerikan Bağımsızlık Savaşı ve Fransız Devrimi ile siyasal haberler yayınlanmaya başladı. Sanayi devrimiyle birlikte toplumsal, mali ve kültürel sorunlar gazetelerde işlendi.

Sanayi devriminin ve gelişen teknolojilerin katkısıyla kâğıt üretimi ve baskıda görülen yeniliklerle ucuza maliyet elde edildi. Ucuza satılan gazete ile kitleye dönük gazetecilik yapıldı. Gazetelerin bir kısmı magazinleşti. Bir kısmı haber ve fikir gazetesi niteliği kazandı. Gazete, toplum içinde çeşitli işlevi olan bir toplumsal kurumdur.

Radyolar, dergiler gazetelerin yanında yer almaya başladı. Televizyon çıkınca, gazeteler kendilerine çeki düzen verdiler. Radyo ve televizyon da gazetecilik yapmaya başladı.

Matbaacılıktaki gelişmeler yanında, telgrafın, telefonun, daktilonun, fotoğrafın, klişenin gazetecilikte kullanımı: gazeteyi çeşitli teknolojilerden yararlanan bir kitle iletişim aracı şekline soktu. Fotoğraf ve klişe, gazeteyi resimleme yönünden geliştirdi. Yeni baskı yöntemleri bulundu. Ofset baskı yöntemi bulundu. Bilgisayarla dizgi yapıldı.

Gazeteyi gazete yapan: dizgisi, düzeni ve baskısıdır. Çeşitli kaynaklardan haberlerin toplanması ve okuyucuya ulaştırılması geleneği yerleşti. Bilgisayardan kalıba adı verilen sistemle elektronik gazete hazırlanması yapıldı.

Gazetecilikte birinci devrimi yazı oluşturur. İkinci devrimi basımevi oluşturur. Üçüncü devrim, bilgisayarın kullanılması olur. Böylece kâğıtsız gazete tartışması başladı.

Isırılmış elmayı simge olarak kullanan Apple bilgisayarı, tıpkı Havva’nın elma yiyerek cennetten kovuluşunu, Newton’un başına elma ağacından elma düşmesiyle yerçekimini kanıtlaması gibi bir benzerlik taşıyor.

Google, Youtube, Facebook yayınları ile halk bilgi sahibi oluyor. SMS, Tweeter yaşamımızdaki yerlerini artırıyor. Bu teknolojilerin kullanılmasıyla haberler öğreniliyor.

Sosyal medya, görünmeyen bir ağ olarak işlev görür. Sosyal medyanın insanı yalnızlaştırdığı ileri sürülüyor. Cep telefonlarının yaydığı sinyaller ile cep telefonu sahiplerine ulaşılıyor.

Bilgisayar, bilgi toplama ve işlemesinde, çözümlemesinde, dağıtımında bir araç olarak kullanılmaya başlandı. Elektronik gazete ile internet, kendi yollarında yürümeye devam etti.

Haber yapma, kendilerine ulaşan enformasyonu değerlendirme, bunun üzerinde hüküm verme ve seçme işlemlerinden sonra gerçekleşir.

Gazeteler, radyolar, televizyonlar, internet arasında rekabet vardır. Gazete güven verdiği ölçüde var olabilir. Sınıflandırılmış ve kişisel reklamlarla, hava durumu, eğlence dünyası, borsa, radyo, televizyon programlarının sunulması bakımından en iyi mecra gazetelerdir.

Gazeteler artık herkesin gazetesi olmak zorunda. İnsana, okumak güç, dinlemek kolay geliyor. Radyo ve televizyondan haberler dinleniyor, izleniyor.

Veri gazeteciliği, yolsuzlukların ortaya çıkması bakımından önemlidir. Wikileaks olayı, veri gazeteciliği örneği olur.

Türk medyası, internette yer alıyor. Web sayfalarında yer alan Türk medyasının sunduğu hizmetler arasında, “haber, bilgi hizmeti, interaktif eğlence” yer alıyor. Web sayfası okuyucuları: sınıflandırılmış bilgileri, anahtar kelimelerle arayabilmekte ve bunlara erişebilmektedir. Bireysel gazetecilik, internet web sayfası ile sürdürülmeye başlandı.

Gazete, ticari kapitalizmin ürünü olan bir kitle iletişim aracıdır. Kökeninde ise Avrupa’da ortaçağ sonrasının haber mektupları vardır. Çağdaş anlamda gazete, kapitalist üretim biçimi ve piyasa ekonomisi içinde, toplumsal bir kurum ve ticari işletme olarak var olabilmiştir.

Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk gazeteler Fransızca olarak yabancılar tarafından çıkarıldı. Türkçe ilk gazeteyi devlet çıkardı.

Gazetecilik, haber malzemesi sayılan bilgilerin toplanmasını, düzenlenmesini ve dağıtılmasını içeren bir işlemdir. Gazeteci ise erişmek istediği kitle için en önemli diye nitelendirdiği bilgiyi toplayarak haber yapan ve okuyucuları düşünmeye sevk edendir.

Gazeteciliğin temel ilkelerinden biri, haber ile yorum arasında belirgin bir ayrımın çizilmesi ve bunların karıştırılmasının önlenmesidir. Haber, gerçeklere ve verilere dayalı bilgilendirmedir. Yorum ise düşünceyi, inançları, kişisel yargıları içerir. Yorum, sübjektif olur. Gazeteler yoluyla toplumda kamuoyu oluşturulur.

Kitle iletişim araçları, kitleleri iletişim ağıyla birbirine bağlar. Haberleri, toplumsal bir olgu şeklinde değerlendirmek anlamlıdır.

Günümüzde, günlük gazeteler internetten okunuyor. Radyo ve televizyon haberleri internetten izlenebiliyor. Buna multimedya gazeteciliği deniyor.

Bulvar gazeteleri ve magazin gazeteleri: bol resimli ve görüntülü düzeniyle birlikte, az yazı ve iri başlıklarla sıradan haber vermektedir.

Gazeteci, erişmek istediği kitle için en önemli olan bilgileri toplar. Haber olarak seçer. Kişilere bilgi verip düşündürür.

Basın, yasama, yürütme, yargının yanında, dördüncü güç olarak kabul edilir. Gazeteciler, toplum adına toplumu denetleyen olurlar. Karmaşık toplum yapısı içinde, birbiriyle ilişki kurmakta güçlük çeken kesimler arasındaki bağlantıyı gazeteciler sağlar.

Gazetecilik mesleği, “hak, hukuk, yükümlülük, özgürlük, sorumluluk gibi” birçok kavramı içinde barındırır. Gazetecilikte, “okuyucu kendini ilgilendireni okur” ilkesi günümüzde geçerlidir. Bu durum, insanların farklı ilgilerinin olmasıdır.

Gazetecilikte, “sadelik, açıklık, kesinlik, doğruluk” geçerli olur. Haber, üçüncü şahıs olarak kaleme alınır. Gazetecilikte, mesleğin getirdiği bir sorumluluk olur. Gazeteciler, fikir işçisi olarak önce kendi vicdanlarına, sonra da okuyucularına, dinleyicilerine, seyircilerine karşı sorumlu olurlar.

Özgürlük gereği, basın ahlakı anlayışı bulunmalı… Basının uyacağı ahlak kurallarını, basının kendisi belirlemeli… Birinci kural, “doğru haber vermek” olur. İkinci olarak, meslek gizliliği korunmalı… Üçüncü olarak, haberin kaynağı açıklanmamalı… Basın meslek kurallarıyla basın ahlakı iç içe olur.

Toplumlarda basın ahlak yasaları çıkarıldı. Bazı dernekler, bazı ahlak kuralları saptadı. Yayıncıların ve gazetecilerin kabul ettiği ahlak kuralları vardır. Bazı toplu sözleşmelerde, belli bazı maddeler ahlak kurallarıyla ilgili olur. Kurallar, davranışları belirtir.

Basın konseyleri oluşturulur. Bu konseylerde yayıncıların, gazete çalışanlarının temsilcileri bulunur. Emekli bir yargıç başkan yapılır. Bazı ülkelerde basın konseyleri, devlet tarafından kurulur. Basın konseylerinin görevi, basın özgürlüğünü savunmaktır.

Ombudsman, okuyucuların basınla ilgili şikâyetlerini yönelttikleri kişidir. Ombudsmanın maaşı Yayıncılar Birliği tarafından ödenir. Kuruluşun Ombudsman belirleme durumu vardır. Ombudsman, çalıştığı basın kuruluşu için yazılı eleştiriler yayınlar. Gazetecilere mesleki sorumluluklarını hatırlatır. Okur temsilcileri de Ombudsman durumundadır.

Kamu Ombudsmanlığı görevi, kamu idaresinin işleyişiyle ilgili şikâyetleri adalet ve hukuk anlayışıyla incelemek ve idareye önerilerde bulunmaktadır. Medya Ombudsmanlığı ile karıştırmamak gerekir.

6 Şubat 1988’de Basın Konseyi kuruldu. Altı maddelik ilkeler kabul edildi. İki kurul oluşturuldu. Basın Konseyi Üyeler Kurulu ve Basın Konseyi Yüksek Kurulu. Basın Konseyi, kendi kendini denetleme kurallarını oluşturur. Bu kurallara göre, çalışmasını yapar.

18 Kasım 1988’de Türkiye Gazeteciler Cemiyeti tarafından, Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluklar Bildirgesi kabul edildi. Bu bildirgenin kurallarına göre hareket edilmesi gerekir. Asıl önemli olan ise gazetecilerin vicdanlarına hitap edilmesidir.

Gazeteciliğin temeli, bilgi alma ve bilgi verme işlemidir. Buna enformasyon da denir. Enformasyonun birinci anlamı, şekillenmiş bir fikri ifade etmektir. Hukuk anlamı ise uygulamayı göstermektir. Matematik anlamı ise tümden matematiksel bir kullanım şeklidir. İletişim özgürlüğü açısından enformasyon hem bilgi verme hem bilgi istemeyi içerir. Haberde kesinlik, orijinallik, özlü olma, güncel olma özellikleri aranır.

İnsanlar arası ilişkilerin temeli iletişim olur. İletişim, bilgi almaya ve bilgi vermeye dayanır. Bilgi alma ve bilgi vermede, gönderen ve alan vardır. İnsanlar dünyayı kitle iletim araçlarıyla algılarlar. Kişi, kendi ilgi ve beğenisine göre, izleyeceği mesajı seçer. Önemli olan, seçilenlerin anlaşılması, algılanması, öğrenilmesidir. Bilginin paylaşılması, toplumsallaşma yoluyla olur. İnsanlar, toplumsallaşma yoluyla belirli rolleri, değerleri, tutum ve davranışları öğrenirler.

İnsanın öğrenmesi, birbirine yakın olarak oluşan olaylar arasındaki ilişkilere ait bilgilerin bellekte depolanmasıdır. Öğretim, didaktik olarak önce ailede, sonra bu amaç için geliştirilmiş bulunan okullar aracılığıyla yapılmaktadır.

İnsan, ödüllendirme ve cezalandırma yöntemleriyle öğrenmesinin yanında, yaşıt kümeleri, arkadaş kümeleri, dinsel öğretim, kitle iletişim araçlarıyla öğrenir. Aile ve okulda, daha etkili öğrenmek gerçekleşir.

Okuryazar olanlar, yazılı metinlerden yararlanırlar ve değerlendirirler. Bilgi alışverişinde, okuryazar olmak gerekir. Okuryazar olmanın yanında, bilgisayar okuryazarı olmak gerekir. Medya okuryazarlığı, medyaya ulaşma, çözümleme yapma, değerlendirme yapma, yararlanma yetisi olarak tanımlanmaktadır. Bilginin bilişsel olarak işlenmesi üzerinde durulur.

10 Aralık 1948’de kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 19. Maddesi, iletişim özgürlüğünü tanımlar. “Herkesin hiçbir sınır tanımadan kendi istediği şekilde enformasyon, fikir arama ve yayma özgürlüğü vardır.

Geçinmek için insanın para kazanması, onun çok fazla zamanını alır. İletişim özgürlüğü, çalışma zamanının dışında, iletişim araçları kullanılarak elde edilir. İletişim araçlarına, iletişim örgütlenmesi ile ulaşılır. İnternet, İngilizce bilenler için önemli bir kaynaktır.

Unesco planlarında ise kültürel çeşitlilik, herkes için eğitim, herkes için enformasyon üzerinde durulmaktadır.

Haber ajansı, gazete, radyo, televizyon, dergi gibi, kitle iletişim araçlarına haber sağlayan bir kuruluştur. Bunu belirli bir ücret karşılığı yerine getirir. Haber toplama ve haber satışı yapılır.

Televizyon haberlerinde yer alan görüntüler, gazetelerde fotoğraflar, radyo haberlerinde sesler: gerçek yaşamın içinden alınmış kesitler olarak haberde yer alır. İzleyici, gönderilen imgelerle kendi kendisinin karşı karşıya kaldığını sanarak algılar.

Yazılı, sözlü, görüntülü basın: bütün toplumsal kurumlar gibi, tarih içinde biçimlenmiştir. Haber kavramında, iki etken öne çıkar. Kullanılan iletişim teknolojisi ve toplumsal yapı.

Haberin tanımı yapılır: 1.Haberler gazeteciler tarafından üretilir ve haberler gazetecilerin yaptıklarıdır. 2.Gazetecilik, söylemleri dönüşüme sokan bir söylemdir. 3.Haber söylemi, haberlerin üretildiği somut tarihsel koşullar ve haberin üretildiği an ile belirlenir.

Haberler, ters piramit kuralına göre yazılır. Haberler, kurgusal metinlerdir. Haberin bir söylemi vardır. Haberde olaylar/gerçekler kurulur, canlandırılır. Anlatıcı, haberleri anlatır.

Gazetelerde başlıklar, alt başlıklar, flaş ve özet girişler, bunları izleyen cümleler, spotlar, fotoğraflar haberde anlatıyı destekler. Radyoda ve televizyonda önce haberler özetlenir.

Haber, olay-olayların hikâyesi ve özeti şeklinde tanımlanır. Olay, çeşitli olgu/olguların belirli bir yer ve zaman içinde oluşmasıdır. Olgular, olayların en önemli bileşenleri olur. Haber, olay olduktan sonra algılanabilecek bir olgudur.

Olaylar, haberlerin hammaddesini oluşturur. Gerçek kalıcı, haber uçucudur. Haber, umuttur. Haber, bir fikre, soruna ve olaya dayanır. Haber, şimdidir, şimdiki zamandan biraz geçmişe bakar.

Bilgi edinmek, ikiye ayrılır: Birincisi, bilgi edinmiş olmak. İkincisi, aşina olmak. Aşina olmak: deneyimle, algılama ile öğrenmek olur. Bilgi edinmek, sistematik araştırma sonucu olur.

Haberler, ham haberler ve açıklayıcı bilgiler olarak ikiye ayrılır. Haberler, somut ve soyut olarak ayrılır. Somut haberler, yakın çevrede oluşan haberler olur. Soyut haberler ise açıklayıcı bilgi ile verilen haberlerdir.

Haberciliğin temel ilkeleri: zamanlılık, yakınlık, önemlilik, sonuç, insanın ilgisini çekme olur. Önemli kişiler, sayılar, garip olaylar, zıtlıklar: haberleri önemli yapan etkenlerden bazılarıdır.

Zamanlılık, yakınlık, sonuç yanında, “ne zaman, nerede oldu” soruları tamamlayıcı olur. Neden ve nasıl soruları: açıklayıcı ve yorumlayıcı haber yazmanın temelini oluşturur.

Başkalarının yaşantıları, mutlulukları, sağlıkları, karşılaştıkları güçlükler, insanlığın gelişimi: bizim bunları haber olarak izlememize yol açar. İnsanın ilgisini çeken konularda genellikle çatışma, kuşku, karışıklık, olağandışılık bulunması, bunları daha ilginç kılar.

İnsanın ilgisini çekme yönünden eski anlayış şekli: haberlerin düz ve renkli haberler şeklinde ikiye ayrılması olur. Renkli haberlerde, hayal gücüne seslenilir. Düz haberler, objektif olarak kaleme alınır.

Gazetelerin yanında, haftalık dergiler yayınlanmaya başladı. Radyo ile beraber, radyo haberciliği başladı. Televizyonla beraber, televizyon haberciliği başladı. Ciddi ve tatlı haber ayrımı daha çok kullanılır olmuştur. Ciddi haberler, düşündüren haberlerdir. Tatlı haberler, eğlendirici haberlerdir.

Haber kaynakları, ikiye ayrılır. Birinci el kaynaklar ve ikinci el kaynaklar… Önemli haberler, çoğu kez yerinden toplanır. Olaylar, gözlem yaparak tanımlanır. Haber toplama, çabuk değişen durumların önemini kavramaya dayanır.

Gazeteci, olayları çoğu kez, ikinci elden öğrenir. Gazetecinin ilk başvuracağı yollardan biri, çeşitli insanlarla konuşmak-söyleşi yapmaktır.

Gazeteci, raporlara, belgelere, ilanlara, reklamlara, dosyalara bakarak: ikinci el kaynakları kullanarak haber toplayabilir.

Gazetecilikte söyleşi, günümüzde çok kullanılan bir haber toplama biçimidir. Söyleşi yerine, röportaj sözcüğü de kullanılır. Gündelik gazetecilik, soru sormakla başlar ve sürüp gider. Doğru soru sormak gerekir. Söyleşi, gazetecinin haber toplamak için başvurduğu yollardan biridir.

Söyleşide soru listesi oluşturulur. Yüzden gülümseme eksik edilmez. Yarı resmi bir hava içinde, söze başlanır. Söyleşide açık ve kesin sorular sorulur. Toplanan bilgiler, mantıklı bir sıraya konulur. Fikirler ön plana çıkarılır.

Haber söyleşi ve renkli haber söyleşi vardır. Haber söyleşi, haberle ilgili sayfada yayınlanır. Renkli haber söyleşi, magazin sayfalarında yer alır. Bu tür söyleşide, mizah, acı, üzüntü, sevinç egemen olur.

Açıklayıcı ve yorumlayıcı röportajlar: ayrıntılı olur. Şekil, şema, resim kullanılır.

Biyografik röportajlar yapılır. Kişi, çeşitli özellikleriyle tanıtılır. Tarihi röportajlar, kişileri, sanat eserlerini, kentleri, buluşları, keşifleri tanıtır. Dünyada var olan her şeyin tarihi ve hikâyesi vardır. İzler kitle bilgilendirilir.

Söyleşinin türüne göre, beş türlü ayrım yapılır. 1.Haber söyleşi. 2.Telefonla söyleşi. 3.Hazırlıklı söyleşi. 4.Rastgele söyleşi. 5.Sempoz söyleşi.

Haberler iyi özetlendikleri ya da hikâye edildikleri ölçüde, olaylar/gerçekler anlam kazanır. Bir söylem olarak haber, izler kitle ile diyalog olur. İnsan, olayın en önemli hammaddesini oluşturur. Tanıtılan kişinin özellikleri öne çıkarılır. Haber, üçüncü tekil şahıs olarak kaleme alınır. Sadelik, kesinlik, canlılık, özgünlük, açıklık, doğruluk haberde yer alır. Dil, iyi ve doğru olarak kullanılır. Dilbilgisi kurallarına uyulur. Örnek: Bir cümle yazarken önce bir ad, bir fiil, bir de tümleç kullanılır. Sıfat kullanmak için izin alınır.

Fiil zamanının dikkatli kullanılması gerekir. Etken fiiller bağlantıyı sağlar. Edilgen fiiller de kendi arasında bağlantıyı sağlar. Unvanlara dikkat etmek gerekir. Adreslere dikkat etmek gerekir. Yazım, noktalama, kısaltmalar doğru olmalı… Sözcükler doğru söylenmeli…

Haberin giriş ve gövde bölümleri vardır. 5 N ve 1 K kuralı vardır. Ne, nerede, ne zaman, neden, nasıl, kim?

Ters piramit kuralında, haberin girişi özet şeklinde olur. Önce özet yazılır. Sonra haberin geri kalan bölümleri yazılır. Her paragraf kendinden önce gelene oranla daha az önemli bir şekilde sıralanır. Ters piramit kuralı dışında en çok kullanılan haber yazma kuralı: dörtgen veya kare kuralıdır. Bu kural, yorumlayıcı haberler için geliştirilmiştir. Haber, iki kare ya da dikdörtgen şeklinde düşünülür.

Normal piramit kuralında, ayrıntıdan başlanarak esasa ulaşmak hedef alınır. Konuşma tarzında haber yazılması yaygındır. Radyo ve televizyonda kullanılır. Ters piramit kuralı ile kare kuralının birleştirilmesi çok az kullanılır.

Haberin girişi ya da “flaşı” büyük ölçüde haberin bütününün yapısını kararlaştırır. Giriş yazılırken bilgiler kısımlar halinde düşünülür. Bilgiler değerlendirilir. Haber, az ve öz verilir. Girişten sonra haberin özeti verilir. Sonra önem sırasına göre ayrıntılar genişletilir. 5 N ve 1 K kuralına dikkat edilir.

Haber girişi yönünden sınıflandırma yapılır: 1.Şekil bakımından girişler. 2.5 N ve 1 K kuralının uygulaması bakımından girişler. 3.Üslup bakımından girişler.

Tek olaylı giriş: Tek fikir, tek cümle klişesinin bir göstergesidir. Ters piramit kuralının getirdiği bir özelliktir. İlk cümle, tek olayı anlatır. İkinci cümle, olayın nasıl olduğunu anlatır. Diğer paragraflar olayın ayrıntıları üzerine dizilir. Bu tip girişle başlayan haberin dizilişi, tıpkı bir merdivene benzer. Tek olaylı giriş, genellikle konuşma haberlerini verirken kullanılır.

Çok olaylı giriş: Pek düzgün olmayan bir merdiveni andırır. Ters piramit kuralına yakın bir biçimde düzenleme yapılır. Olaylar, giriş içinde özetlenir ya da ayrı ayrı girişler yapılır.

5 N ve 1 K kuralına göre girişler: Nerede, ne zaman, neden, nasıl, ne, kim soruları sorulup cevap aranır. Haber, on-on beş sözcükle özetlenir. İlgiyi sürdürecek şekilde haberin olması istenir. Olay tam ve doğru olarak verilir. Girişte, olayın en ilgi çekici yönü belirtilir.

Doğrudan doğruya anlatımlı giriş yapılır. Dolaylı anlatımlı giriş yapılır. Kapalı giriş, haberin yanlış değerlendirilmesinin sonucudur. Yığma giriş ya da özet giriş, zaman zaman kullanılır. Hikâye girişinde kısa ve çarpıcı bilgi verilir. Alıntılı girişte, bir konuşmadan bir cümle ya da kısım alınır. Sorulu girişte haber, soruyla başlar. Olumsuz bir cümle ile haber başlatılmaz. Flaş giriş, haberin başlığı ile hemen aynı ifadeyi kullanan giriş tipidir.

Haberde temel gazetecilik kuralı, doğruluktur. Gazeteci yazdıklarını üçüncü şahıs olarak anlatır. Sade, yalın anlatım yapılır. Haberde ters piramit kuralı ve kronolojik dizi uygulanır.

Duygu Asena, “Kadınlar vardır, kadınlar her yerde” sloganı ile kadınların omuzları üzerinde uğurlandı. Kardeşi İnci Asena, çağrı yaptı. Kadınlar cenazeye beyaz giysileriyle katıldı. Matem elbisesi siyah, giyilmedi. Mustafa Kemal, Aziz Nesin, Nazım Hikmet, Duygu Asena kendi doğrultularında topluma faydalı olmaya çalıştılar.

Ters piramit kuralının düzenleme şeklinde, paragrafların değiştirilmesi mümkün olabilir. Blok paragraflar düzenlenerek: geziler, hava durumları anlatılır.

Zincirleme düzen, girişten sonra gelen her paragrafın birbirini izleyecek şekilde, yani anlam bakımından birbirine bağlı olarak düzenlenmesiyle gerçekleştirilir. Birlik sağlamak yönünden bazı bağlayıcı sözcükler kullanılır. Örnek: Ayrıca, böylece, burada, yalnız, çünkü vs.

Haberi yapılacak bilgilerin hepsi eşdeğerdeyse, bu takdirde dörtgen kuralı, biçilmiş kaftandır. Dörtgen kuralına göre, haberin girişi, asıl haberdir. Haber girişi az ve özü vermektedir. Haberin gövdesi ise, açıklayıcı bir anlatımla yazılmış eşdeğerdeki paragraflardan oluşur. Bu şekil, dar bir kenar üzerine oturmuş dörtgen olarak nitelenir.

Normal piramit kuralı, ters piramit kuralının tam tersi bir uygulamadır. Buna göre, ayrıntı, haber girişinde olur. Ters piramit, sonucu, girişte verir. Normal piramitte sonuca ulaşma, haberin sonunda mümkün olur. Sürpriz sonuçlar, kısa bir hikâyeye benzetilir.

Ters piramit ve dörtgen kuralının birleştirilmesi: Önemsiz ayrıntılar, sona bırakılır. Bu kural ile tarihi binalar ile ilgili haber yapılır. Kişi tanıtılır. Biyografik ve tarihi kaynaklara başvurulur.

Haber ajansları hem teknolojiden hem de insan emeğinden yararlanırlar. İnsan emeği, fikir ve olguları haber haline dönüştürür. Haberlerin müşterilere aktarılması için en ileri teknolojilere başvurulur. Radyolar, televizyonlar, gazeteler haber alabilmek için, haber ajanslarına abone olurlar. Gelen haberler, radyo, televizyon, gazete tarafından kontrol edilip yayınlanır.

Haberlerin son şeklini alması işlemine, redaksiyon denir. Kullanılacak haber malzemesi taranıp ayrılır. Haber tekrar yazılır. Zaman dikkate alınır ve hızlı hareket edilir. Redaksiyon işlemi, diğer yayın organlarında çıkan haberler üzerinde de yapılabilir.

Fikir gazeteleri, insanlığın yapısı gereği olarak pek hoşlanmadığı, fakat bilmesi, öğrenmesi gerekli olan gazetecilik türüdür. Sunduğu ciddi içerikli haberlerle insanları düşünmeye yöneltir. Fikir gazeteciliğinin amacı, önemli toplumsal sorunları saptayarak: toplumun gündemine getirmektir.

Toplumu bilinçlendirme görevi yapılır. Fikir gazeteleri, haberleri yorumlayarak, açıklayarak değerlendirirler.

Bütün toplumsal kurumlar gibi, basın da geçmişte üretilenler üzerinde kurulur. Haber, meta olarak değer kazanır. Olgulara dayanan bir gazetecilik anlayışına yönelim vardır. Haber, taraf tutmadan verilir. Haber sayfaları ve fikirlere dayalı yorumlar, gazetelerde yer alır.

Gazetelerin görevi, güncel olan yaşantıyı vermektir. Haber ile yorum, birbirinden ayrılır. Haberin objektif verilmesi, bir kural olur. Olguların gözlenmesi güç ise, olguların anlaşılması için yorumlama yapılır. Objektiflik, aldıkları haberin inanılır ve güvenilir olması yönünden önem taşır.

Televizyon haberciliğinde, objektif olmak önem arz eder. Kesinlik ve gerçeklik belirtilir. Yorum ile olgular, birbirinden ayrılır. Olgusallık, kesinlik, bütünlük esas alınır. Haber, değer olarak ele alınır. Olaylar yorumlanarak halka bilgi verilir.

Kamu yararı gözetilerek yapılan yayınlarda, araştırmacı haber vermek büyük yer tutar. Politzer ödülleri, araştırmacı gazetecilere verilir.

Fikir gazeteciliğinde, derinliğine olaylar anlatılır. Çözümleme, yorumlama yapılır.

Günümüzde, magazin kavramı, çok çeşitli konuları işleyen fotoğraflı, süreli yayın şeklinde kabul görmektedir. Magazinde, birbirinden farklı konular işlenir. İnsanların hoşça vakit geçirmesine vurgu yapılır. Magazin haberlerinin amacı, eğlendirirken bilgi vermektir. Magazin gazetesi sayfalarında kurmacaya dönük haberler yer alır. İnsanların duyularına seslenilir. Her sınıftan insanın haberin konusu olması benimsenir. Seçkinci haber anlayışı bırakılır.

Magazin gazeteleri, Pazar günü ekleri, karikatür ve mizah ekleri verirler. Magazin gazetelerine, Bulvar Gazeteleri de denir.

Kültürün metalaşması, toplumsal değişime zemin hazırlar. Reklamlar, kültürün metalaşması olur.

Radyo ve televizyon, konuşma şeklinde haber vermeyi getirmiştir. İzleyicilere basit bir dille yaklaşılmaya çalışılır. Gazetecilikteki haber yapma kuralları, radyo ve televizyona uyarlanmıştır. Radyo ve televizyon, anında haber verme olanağını kitleye tattırır. Radyo, hızlı haber verir. Televizyon, ses ve görüntü ile haber verir.

1920’li yıllarda, radyo yayınları Amerika Birleşik Devletleri’nde ve bazı Avrupa devletlerinde başladı. Az gelişmiş ülkelerde 1930-1940 yılları arasında radyo yayınları başladı. Sömürgeci ülkeler, sömürgelerinde radyo yayınlarını başlattı. Az gelişmiş ülkelerde ileri görüşlü girişimciler tarafından radyo yayınları yapıldı.

Türkiye’ye radyo özel girişimle 1927’de girmiştir. Daha sonra devlet radyosu kuruldu. 1964’te TRT kuruldu.

Radyo ile habercilik yapıldı. 1950 yılından itibaren televizyon yayıncılığı yaygınlık kazandı. 1960’lardan itibaren radyo artık evde kişinin arkadaşı olmuştur. Televizyon, günümüzün ekranda yansıyan bir aynasıdır.

Haber yapmak, yirmi dört saatlik zaman dilimi ile sınırlıdır. Zamanlamaya önem verilir. Yazılı basın için yer sorunu, radyo ve televizyon için zaman olarak belirir. Gazetelerde sayfa sayısı artırılarak yer sorunu çözülebilir. Radyo ve televizyonda zaman sınırlaması devam eder. Günün zamanını arttıramayız.

Radyo ve televizyon haberlerinin hazırlanması için çok zaman harcanır. Çok kişi çalışıp emek verir.

Haberler iki türlü verilir. Birincisi, haberler özet halinde verilir. Buna kısa haber denir. İkinci olarak haberler bir bütün olarak, haber bülteni içinde verilir. Haber zamanı, -di’li geçmiş zamandır. Radyoda haber kısa cümlelerle, az heceli sözcüklerle yapılır. Temel anlatım, hikâye etme şeklinde olur. Kaynak, yer, zaman, zıtlık, soru, nükte belirterek yayın yapılır. Televizyonda haberler, bir yayın düzenine göre kurgulanır. Haberin başı, ortası, sonu düşünülerek haber yapılır.

Pek çoğumuz için televizyon öncelikle bir eğlence aracıdır. Televizyon yayınını kategoriler halinde kafamıza yerleştiririz.

Basın ahlak yasasında, kendi kendini denetlemeyle ilgili hükümler bulunur. Gazetecilerin hak ve sorumlulukları belirtilir. İnsan ve yurttaş hakkı belirtilir. Anayasal haklar belirtilir. Tanım yapılır. Sorumluluk ve hak belirtilir. Temel görevler ve ilkeler belirtilir. Yanlışlar düzeltilir, özeleştiri yapılır.

İbrahim Sanalp